و كلمهء « حسب الامكان » براى اين است كه ممكن است شخصى مجادل بوده و در رشته‌هاى مختلف آمادگى جدل داشته باشد ، يا در يك رشته « مثلا مسائل دينى » در نود درصد ، قادر به جدال هست ولى در يك يا چند مورد هم از مجادله عاجز است ولى اين عجز به قدرت او و مجادل بودن او لطمه نمىزند . آرى اگر در نوع مسائل مربوطه به يك رشته قادر بر مجادله و استدلال جدلى نباشد نمىتوان او را مجادل ناميد . نظير طبيب ماهرى كه در بسيارى از بيمارىها تخصّص دارد و توانايى معاينه و معالجه دارد ولى احيانا از مداواى برخى امراض ناتوان است ولى اين ناتوانى باعث نمىشود كه ما او را طبيب به حساب نياوريم . و كلمهء « على اىّ مطلوب يراد » اشاره دارد به وسعت دامنهء جدل كه بر مطالب فلسفى ، اجتماعى ، دينى ، علمى ، سياسى ، ادبى و در جميع فنون و معارف مىتوان از اين طرق استدلالى بهره‌مند شد . و كلمهء « على محافظةاى وضع يتفق » اشاره دارد به اين‌كه رأى اعّم است از رأى معتقد به و يا ملتزم به تا و در هر موردى بتواند مدافع آن وضع باشد . و كلمهء « على وجه لا يتوجه عليه مناقضة » بيان مىكند كه بايد شخص مجادل كاملا هوشيار باشد و دچار تناقض‌گوئى نشود و گرنه طرف بحث مچ او را گرفته و مشت او را باز مىكند و او را رسواى خاص‌ّوعامّ مىسازد . ممكن است جدل را به عبارت ديگر چنين تعريف كنيم : جدل صناعتى است « علمى » كه انسان را از اقامه حجج و ادله‌اى كه از مسلّمات تشكيل شده « از سوى مدافع يك وضع » و يا ردّ آن ادلّه « از سوى سائل و مخالف وضع موجود » برحسب اراده « نسبت به هر مطلوبى » متمكن مىسازد . هم‌چنين صاحبش را از احتراز و دورى جستن از لزوم تناقض‌گوئى در محافظت بر فلان وضع ، توانمند مىكند . 5 . فوائد جدل مطلب پنجم از مطالب باب اوّل از ابواب جدل ، در رابطه با بيان فوائد و منافع جدلّ است : به‌طور كلّى صناعت جدل داراى دو دسته فوائد مىباشد كه هركدام به نوبت خود اهميّت دارد . 1 . فايدهء اصلى و منفعت مقصود بالذات .